Overgang / Menopauze

De overgang (het climacterium)

De overgang is een periode in het leven van de vrouw en wordt wel een levensfase genoemd zoals ook de puberteit een levensfase is. Het markeert het einde van de vruchtbaarheidsperiode, waarna er een overgang is naar de periode dat het krijgen van kinderen onmogelijk is. De overgang duurt een aantal jaren en is niet een plotseling moment. Gemiddeld is het rond het 50e jaar, maar bij sommige vrouwen begint het al bij het 40e en bij anderen een aantal jaren na het 50e jaar. Evenals het moment waarop de overgang begint verschillend is, is ook de duur van de overgang met de klachten die daar bij horen verschillend. Het kan korter zijn dan 2 jaar, maar soms ook langer dan 5 jaar.

De klachten die in de overgangsperiode voorkomen zijn een veranderd menstruatie patroon zoals langere tussenperiodes tussen twee menstruaties en soms meer of juist minder bloedverlies dan vroeger. Ook kunnen er lichamelijke klachten optreden zoals opvliegingen (een blozend gezicht krijgen) en vooral nachtelijke transpiratie aanvallen. Dit alles wordt veroorzaakt door sterke schommelingen in de aanmaak van oestrogene hormonen in de eierstokken en uiteindelijk worden er geen oestrogene hormonen meer gemaakt.

Oorzaak van de overgang

In de eierstok (ovarium) zijn de eitjes opgeslagen. Bij de geboorte zijn dat er ongeveer 1 miljoen en op het moment, meestal het 13e jaar, dat de menstruaties beginnen zijn het er nog 100.000. Bij iedere menstruatie wordt daarna de hoeveelheid opgeslagen eitjes minder totdat omstreeks het 52e jaar alle eitjes opgebruikt zijn. Dat betekent dat in 40 jaar tijd alle eitjes verbruikt worden en een rekensom leert dat er per menstruatie ongeveer 400 eitjes verdwijnen. De eerste menstruatie wordt menarche genoemd, de laatste menstruatie menopauze en de periode daarna is de postmenopauze.

Die eitjes maken de typisch vrouwelijke hormonen, oestrogenen genoemd, die verantwoordelijk zijn voor de lichamelijke veranderingen bij meisjes tussen hun 10e en 15e jaar. Verder hebben de oestrogenen invloed op de groei van het baarmoederslijmvlies dat voorbereid wordt om een zwangerschap te ontvangen. De oorzaak van de overgang en de bijbehorende klachten is de periode dat uiteindelijk alle eitjes verbruikt zijn en er dus geen oestrogene hormonen meer door de eierstokken gemaakt worden.

Het moment van de overgang kan vervroegd worden door externe factoren zoals een stress-vol leven, roken en operaties aan de eierstokken. Normaal wordt het bepaald door erfelijke factoren en zal de laatste menstruatie ongeveer op dezelfde leeftijd gebeuren als bij de moeder van de vrouw.

Overgangsklachten

De ernst van de overgangsklachten kunnen van vrouw tot vrouw sterk verschillende en ook het aantal jaren dat een vrouw die klachten heeft. Er zijn vrouwen die nauwelijks last hebben van de overgang, maar velen hebben in meer of mindere mate er wel last van. Soms zijn de klachten zo ernstig dat een vrouw niet goed kan functioneren zowel thuis als op haar werk.

Vroeg optredende klachten kunnen zijn:

  • veranderingen in het menstruatie patroon waarbij er nogal eens meer dan normaal bloedverlies is en er langere tussenpozen tussen twee menstruaties zijn
  • opvliegingen die al kunnen optreden terwijl er nog menstruaties zijn; de hormoonspiegel kan soms erg laag zijn, dus klachten en daarna weer normaal en geen klachten
  • nachtelijke transpiratie aanvallen (drijfnat van het zweten), waardoor vrouwen vaak ‘s nachts wakker worden en dus te weinig en ook nog slecht slapen en zich overdag lamlendig en moe voelen
  • last van prikkelbaarheid en stemmingswisselingen

Later optredende klachten kunnen zijn:

  • de huid van de schede wordt dunner en is ook minder vochtig dan voor de overgang
  • pijn bij het vrijen doordat de huid van de schede gevoeliger en droger is geworden
  • verminderde zin in vrijen, libido verlies
  • onwillekeurig urine verlies
  • droge lichaamshuid
  • gewrichtsklachten

Veel later optredende klachten zijn:

  • botverlies (osteoporose) doordat er minder nieuwe aanmaak van bot is dan de hoeveelheid bot dat verdwijnt door afbraak. De botten worden dan poreuser en er kan bij een val of iets dergelijks gemakkelijker een botbreuk optreden
  • wat versterkte haargroei in het gezicht

Al deze klachten of verschijnselen worden dus veroorzaakt doordat de eierstokken geen vrouwelijke hormonen meer maken, maar slechts alleen nog een klein beetje mannelijk hormoon (vandaar de haargroei). De oestrogene hormonen die er nog wel zijn worden niet meer aangemaakt in de eierstokken maar in het vetweefsel. Dat betekent dat dikke vrouwen meer oestrogene hormonen maken na de overgang, dan slanke vrouwen.

Dikke vrouwen hebben in het algemeen daardoor minder last van de overgang dan slanke vrouwen. Een nadeel van het blijven aanmaken van oestrogene hormonen bij dikke vrouwen is een grotere kans op het krijgen van baarmoederslijmvlieskanker.

Behandeling van overgangsklachten

Tot voor vier jaar werd in Nederland, maar vooral in de ons omringende landen met aandrang geadviseerd dat vrouwen in de overgang hormonale medicijnen zouden gebruiken, want dat had vele voordelen en nauwelijks nadelen. Echter onderzoek bij groepen vrouwen die meer dan 10 jaar deze medicijnen hebben gebruikt, maakte duidelijk dat er veel minder voordelen waren dan eerst gedacht en de nadelen op lange termijn groter.

Veronderstelt werd dat de hormonale medicijnen hart- en vaatziekten en ook dementie zouden kunnen voorkomen, maar dat was niet geval. Wel bleek dat vrouwen die het zeer langdurig gebruikt hadden een grotere kans op borstkanker hadden. Na grote stukken (artikelen) in de kranten en berichten aan huisartsen en apothekers in 2003 zijn ongeveer 75% van de vrouwen die de medicijnen gebruikten er mee gestopt.

De medicijnen die gebruikt worden bestaan uit een combinatie van oestrogene en progesteron hormonen. Die medicijnen zijn op recept te krijgen in de vorm van tabletten of pleisters of creme’s of injecties.

Het advies is nu om hormonale medicijnen alleen te gebruiken wanneer

  • de ‘kwaliteit van leven’ (hoe een vrouw zich voelt) zo slecht is, dat de voordelen van gebruik veel groter zijn dan de nadelen. Wel is vervolgens het advies om de medicijnen niet langer te gebruiken dan noodzakelijk is
  • er al voor het 55e jaar sprake is van botontkalking (osteoporose)
  • er sprake is van een ‘te vroege menopauze’ (POF)

Welke middelen worden gegeven tegen overgangsklachten:

  • hormonale medicijnen; dat zijn medicijnen die oestrogene en progesteron hormonen bevatten (als een vrouw geen baarmoeder meer heeft, zijn alleen oestrogene hormonen voldoende)

welke middelen (vervolg)

  • alternatief hormonale medicijnen; zo’n medicijn bevat geen hormonen (livial), maar heeft wel hetzelfde effect als echte hormonen op het lichaam
  • niet hormonaal werkende medicijnen; het zijn geneesmiddelen die voor andere klachten gebruikt worden, maar als bij-effect ook overgangsklachten bestrijden; het zijn tabletten (dixarit) tegen een verhoogde bloeddruk en tabletten (prozac) tegen depressiviteit. Ongeveer bij 25% van de vrouwen met overgangsklachten hebben deze medicijnen effect
  • plantaardige middelen; In deze middelen zitten zwak werkende oetrogene hormonen; de resultaten zijn wisselend

De klachten over een dunne en te droge schede huid worden wel behandeld met en zeer zwak werkend oestrogeen hormoon dat alleen invloed op de schede en niet op de rest van het lichaam heeft (synapause). Bij gemeenschap kan een glijmiddel worden gebruikt (sensilube).

De hormonale middelen worden ontraden bij:

  • vrouwen met borstkanker tenzij de klachten van de overgang zo heftig zijn, dat normaal functioneren niet meer mogelijk is. In een familie waarin veel borstkanker voorkomt, is er geen bezwaar om deze middelen te gebruiken als het moet
  • vrouwen die een thrombose hebben of hebben gehad (gebruiken deze vrouwen een ontstollingsmiddel dan zijn de medicijnen toegestaan)
  • vrouwen die een leverziekte, waardoor de medicijnen niet afgebroken worden

Nadelige gevolgen bij gebruik van hormonen

Een onschuldige bijwerking bij het gebruiken van vrouwelijke hormonen is het vasthouden van vocht, waardoor een vrouw last kan krijgen van gespannen borsten, hoofdpijn en soms misselijkheid. Een andere bijwerking is onwillekeurig vaginaal bloedverlies (doorbraak bloedingen). Beide klachen verdwijnen na het stoppen van de medicijnen. Blijft bloedverlies bestaan, dan is het raadzaam contact op te nemen met de huisarts.

complicaties na langdurig hormoon gebruik zijn:

  • een gering verhoogde kans (na ongeveer 1 jaar gebruik ten opzichte van de normale kans) om een thrombose in de benen te krijgen; dat geldt alleen maar als er tabletten geslikt worden, niet als er bv. pleisters geplakt worden
  • een gering verhoogde kans (na meer dan 5 jaar gebruik t.o.v. de normale kans) om borstkanker te krijgen; na stoppen met de medicijnen is de kans weer normaal
  • een zeer gering verhoogde kans om eierstokkanker te krijgen

Advies

Vanwege de genoemde, toch wel ernstige nadelen is het advies bij overgangsklachten:

  1. dat u goed geïnformeerd wordt door huisarts of specialist over de voor- en nadelen
  2. dat bij ernstige overgangsklachten de medicijnen zo kort als mogelijk is gebruikt worden en dat begonnen wordt met de laagste dosering
  3. dat bij osteoporose na verloop van tijd overgaan wordt op specifieke medicijnen tegen de botontkalking

Naast de bovengenoemde adviezen kunt u ook terecht bij Care for Women. Care for Women is een organisatie die zich al meer dan tien jaar bezig houd met de gezondheid van vrouwen en hun hormonen. Of het nu gaat over menstruatie, zwangerschap, de overgang of borstkanker. Informeer bij een Care for Women consulent wat zij voor u kan betekenen, zij kan u advies geven hoe je de klachten te lijf kunt gaan: hormoonsuppletie, plantaardige oestrogenen, invloed van lifestyle op klachten.

Verder kijken ze in een consult naar risicofactoren voor het ontstaan van hart en vaatziekten, diabetes, borstkanker en botontkalking.  In de overgang veranderd er van alles. Je vetverdeling, gewichtstoename terwijl  je niet anders best gaan eten, je schildklierfunctie kan vernaderen, cholesterol kan stijgen. Wat ook kan voorkomen bij vrouwen in de overgang zijn angsten en paniekaanvallen. Belangrijk is dan om hormonaal weer in balans te komen en daarna hulp te zoeken d.m.v. Counselling of andere hulpverlening. Zie Samenwerking voor meer informatie omtrent Care fo Women.

[Bron:  www.vrouwenindeovergang.nl / care for women]